โรคจากพิษสารตัวทำละลายอินทรีย์

ปัจจุบันพบว่ามีการใช้กันแพร่หลายทั้งในบ้าน ชุมชน สถานประกอบการ ด้วยสารประกอบอินทรีย์ระเหย (Volatile Organic Compounds) หรือเรียกชื่อย่อว่า วีโอซี (VOCs) และนิยมเรียกว่า “สารประกอบอินทรีย์ระเหยง่าย” มีคุณสมบัติในการชะล้างไขมันและละลายสารเคมีอื่นๆ ได้ จึงเป็นที่นิยมนำมาใช้ในอุตสาหกรรมต่างๆ กิจกรรมในชุมชน และการนำมาใช้ในบ้านพักอาศัย สารตัวทำละลายอินทรีย์ สามารถเข้าสู่ร่างกายได้ทั้งทางการหายใจ การดูดซึมผ่านผิวหนังและผ่านระบบทางเดินอาหาร 

 

งานที่เสี่ยงหรือหรืออาชีพที่เสี่ยง

การกลั่นน้ำมัน การผลิตสี ผลิตกาว การผลิตเครื่องหนัง การชะล้างโลหะ การสกัดน้ำมันจากพืชและสมุนไพร การผลิตเครื่องสำอาง น้ำหอม การผลิตสเปรย์ การผลิตยาและเวชภัณฑ์ การผสมสารเคมีนี้ในห้องปฏิบัติการ การผลิตแล็กเกอร์ กาว น้ำมันสน และกิจกรรมต่างๆ ในชุมชน เช่น การเติมน้ำมันจากสถานีบริการน้ำมันเชื้อเพลิง ไอน้ำมันจากการจราจรและการขนส่ง การทาสี และการใช้สารกำจัดศัตรูพืช เป็นต้น

 

สารวีโอซีมีอันตรายต่อร่างกายได้ทั้ง 2 แบบ คือ

1) พิษเฉียบพลัน ทําให้เกิดความระคายเคืองต่อตา ผิวหนัง เยื่อบุอ่อนของระบบทางเดินหายใจ และระบบทางเดินอาหาร โดยอาจทําให้ระคายเคืองตา แสบตา แสบคอ คอแห้ง ปวดท้อง นอกจากนี้ยังมีผลต่อสมอง และระบบประสาทแบบเฉียบพลันได้ โดยทําให้มึนงง เหม่อลอย การบังคับแขนขาผิดปกติ เดินโซเซ และอาจหมดสติได้ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับปริมาณและระดับ ความเข้มข้นของสารที่ได้รับ ถ้าได้รับสารเข้าสู่ร่างกายมากหรือระดับความเข้มข้นสูงก็จะเกิดอาการทางสมอง และระบบประสาทดังกล่าวได้นอกเหนือจากการระคายเคืองทั่วไป
2) พิษแบบเรื้อรัง มีผลต่ออวัยวะของร่างกายทุกระบบ ทั้งระบบไหลเวียนโลหิต ระบบการทํางานของหัวใจ ตับและไต ระบบสมอง ประสาทและกล้ามเนื้อ การได้ยิน ระบบสืบพันธุ์ โดยอาจทําให้แท้งบุตร เด็กพิการแต่กําเนิด การกลายพันธุ์ และบางชนิดเป็นสารก่อมะเร็ง เช่น เบนซีน เป็นสารก่อมะเร็งเม็ดเลือดขาว เป็นต้น

 

การตรวจสุขภาพเพื่อการคัดกรองความเสี่ยง

1) ซักประวัติการทำงานในอดีตจนถึงปัจจุบัน พฤติกรรมการป้องกันตนเอง การสูบบุหรี่ ประวัติการเจ็บป่วย โรคประจำตัว เป็นต้น และบันทึกผลการตรวจสุขภาพลงในสมุดสุขภาพประจำตัวของลูกจ้างทุกครั้ง 
2) กรณีสัมผัสสารวีโอซีเป็นระยะเวลานาน ควรมีการประเมินสุขภาพเบื้องต้นโดยใช้แบบสอบถามคัดกรองSwedish Q16 questionnaire หากมีการตอบว่าใช่มากกว่า 6 ข้อให้ปรึกษาแพทย์อาชีวเวชศาสตร์เพื่อตรวจวินิจฉัยอย่างละเอียดเพิ่มเติม
3) ตรวจสุขภาพหาเมตาโบไลท์ของสารวีโอซีในร่างกายหลังการสัมผัสสาร 
4) ตรวจสมรรถภาพปอดด้วยเครื่องสไปโรมิเตอร์ทุกปี เพื่อติดตามสมรรถภาพการทำงานของปอด

 

การป้องกัน เพื่อดูแลตนเอง
1) หากมีการนำสารตัวทำละลายอินทรีย์มาใช้ต้องระมัดระวัง โดยสวมใส่อุปกรณ์ปกป้องร่างกายให้เหมาะสม เช่น สวมใส่ถุงมือ หน้ากากที่เป็นยางสังเคราะห์ และสวมแว่นตา เพื่อป้องการไม่ให้สารกระเด็นหรือสัมผัสถูกร่างกาย
2) รู้จักวิธีจัดเก็บ การใช้งาน การขนส่งและการกำจัดอย่างปลอดภัย  
    - การจัดเก็บควรเก็บในภาชนะที่ทำด้วยแก้ว หรือภาชนะที่มีคุณสมบัติทนและไม่ทำปฏิกิริยากับสารนี้ มีฝาปิดมิดชิด ไม่จัดเก็บใกล้กับสารเคมีอื่นๆ ไม่เก็บในที่มีน้ำท่วมขังหรืออับชื้นหรือมีน้ำกระเด็นใส่ 
    - การใช้งานต้องอ่านฉลากและสัญลักษณ์ที่กำกับข้างภาชนะก่อนใช้ทุกครั้ง 
    - การขนส่งต้องปฏิบัติตามกฎหมายวัตถุอันตรายของกรมโรงงานอุตสาหกรรมและพรบ.ขนส่งทางบกของกระทรวงคมนาคมอย่างเคร่งครัด
    - การกำจัดไม่ปล่อยสารตัวทำละลายอินทรีย์ออกสู่สาธารณะและชุมชุน ไม่ทิ้งภาชนะที่บรรจุสารตัวทำละลายอินทรีย์ในที่สาธารณะ
3) ตรวจร่างกายประจำปี และหากทำงานเกี่ยวข้องกับสารตัวทำละลายอินทรีย์ควรได้รับการประเมินสุขภาพตามความเสี่ยง ทุกปี และบันทึกข้อมูลสุขภาพลงในสมุดสุขภาพประจำตัวทุกครั้งเพื่อเป็นการติดตาม ตรวจสอบการเปลี่ยนเปลี่ยนแปลงของสุขภาพได้อย่างต่อเนื่อง

 

แบบสอบถามคัดกรองสำหรับผู้สัมผัสสารวีซีเป็นระยะเวลานาน (Swedish Q16 questionaire : the Textbook of Clinical Occupational and Environmental Medicine, Rosenstock and Cullen, W.B Saunders Company. )

ข้อที่ 

คำถาม

ใช่

ไม่ใช่

ไม่แ น่ใจ

1

ท่านมีความจําสั้นหรือไม่?

 

 

 

2

เพื่อนหรือญาติของท่าน เคยบอกว่าท่านมีความจําสั้นหรือไม่?

 

 

 

3

ท่านต้องเขียนโน้ตช่วยจําบ่อยๆ หรือไม่?

 

 

 

4

ท่านมักลืมจนต้องกลับไปเช็คสิ่งที่ทําไปแล้ว เช่น การล็อคประตู การปิดเตาแก๊สบ่อยๆ หรือไม่?

 

 

 

5

ท่านรู้สึกยากในการทําความเข้าใจเวลาอ่านหนังสือหรือหนังสือพิมพ์อยู่บ่อยๆหรือไม่?

 

 

 

6

รู้สึกไม่มีสมาธิหรือไม่?

 

 

 

7

รู้สึกหงุดหงิดโดยไม่มีสาเหตุหรือไม่?

 

 

 

8

รู้สึกซึมเศร้าโดยไม่มีสาเหตุหรือไม่?

 

 

 

9

รู้สึกเหนื่อยกว่าปกติหรือไม่?

 

 

 

10

ท่านมีความสนใจเรื่องเพศลดน้อยลงเกินกว่าที่รู้สึกว่าเป็นปกติหรือไม่?

 

 

 

11

ท่านเคยมีอาการใจสั่น แม้ว่าจะไม่ได้ออกกําลังหรือไม่?

 

 

 

12

บางครั้งท่านรู้สึกจุกแน่นในหน้าอกหรือไม่?

 

 

 

13

มีเหงื่อออกโดยไม่มีสาเหตุหรือไม่?

 

 

 

14

ท่านมีอาการปวดศีรษะอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้งใช่หรือไม่?

 

 

 

15

ท่านมีอาการเป็นเหน็บ (เจ็บและชา) ที่บางส่วนของร่างกายอยู่บ่อยๆ ใช่หรือไม่?

 

 

 

สรุปผลแบบคัดกรอง หากผู้ประเมินตอบว่าใช่มากกว่า 6 ข้อ ให้ปรึกษาแพทย์อาชีวเวชศาสตร์ เพื่อตรวจวินิจฉัยอย่างละเอียดเพิ่มเติม


บรรณานุกรม
1. สำนักโรคจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม กรมควบคุมโรค. การดูแลสุขภาพให้ปลอดโรคและภัยจากสารประกอบอินทรีย์ระเหย หรือสารวีโอซี (VOCs). พิมพ์ครั้งที่ 3: โรงพิมพ์ชุมชนสหกรณ์การเกษตร แห่งประเทศไทย จำกัด,  มีนาคม 2554. 
2. http://www.summacheeva.org/documents/slide_solvent.pdf 
3. http://php.diw.go.th/safety/wp-content/uploads/2014/02/2.4.pdf

อัตราป่วยโรคจากพิษสารตัวทำละลายอินทรีย์ ต่อประชากรแสนคน